دیوان مرحوم اسمعیل دهقان با دو عکس اصلی

دیوان مرحوم اسمعیل دهقان

اسمعیل دهقان

جلد گالینگور 

قطع رقعی

مصور

تعداد صفحات ۳۱۴

سال انتشار ۱۳۲۹

انتشارات زربافی رشت

..از میان شعرای گیلانی، اسماعیل دهقان (۱۲۶۶-۱۳۲۵ خورشیدی) از آن مهجورهاست. در جستجوی ادبیات اعتراضی و سیاسی گیلان، دیروز دیوان‌ش را یافتم. 

اسماعیل دهقان گیلانی در رشت به دنیا آمد و تحصیلات مقدماتی را (از صرف و نحو و معانی و بیان و منطق و رسم‌الخط) در مدرسه‌ی حاج حسن گذراند و آن‌جا همکلاس ابراهیم پورداوود شد. پدرش از مالکین شهر بود و دوره‌ای تجارت هم می‌کرد. اهل سفر هم بود (به مکه و عتبات عالیات) و در اغلب مسافرتها یگانه فرزند ذکورش را همراه خود می‌برد. اسماعیل از پس یکی از همین سفرهای عهد نوجوانی، پنج سال در بغداد زیست و همان وقت زبان انگلیسی را آموخت و در کوفه‌ بعد از ملاقات با بهار علیشاه لباس درویشی و فقیری پوشید و‌ به ایران بازگشت.

پس از قضایای محمدعلی‌شاه، در رشت به جمع آزادیخواهان دموکرات پیوست، هوادار میرزا شد و در نشریه‌ی جنگل قلم زد. انتقادات او به روس‌ها خشم‌شان را برانگیخت، تحت تعقیب‌ بود و حکم غیابی اعدام هم گرفت که گریخت و مجال حیات یافت.

از او بعد از مرگش فقط یک دیوان برجای مانده حاوی غزلیات، قصاید، قطعات و حکایات، ترجیع، ترکیب، مسمط، مخمس، رباعیات، متفرقات و مثنوی بهار. اما آن‌چه او را در نظر من متفاوت جلوه می‌کند آن بخش سیاسی و میهنی دیوان است که حرف ندارد و خواندنش برای‌ فهم درست روزگار گذشته و احوالی که بر امروزِ ما می‌رود واجب است. شاهکارش هم آن ابیات شورانگیز است که می‌گوید:

.وطن تو جان منی، جان من، مرو از دست

بمان اگر برود جان، خوشم که جانان هست...

.

از سیاسی‌های دهقان البته خواندنی زیاد است.